جنگل بیابان مرتع

فهرست

مقدمه............................................................................................3

معرفی .........................................................................................5

ویژگی های بتانیکی........................................................................ .5

زیستگاه اکاسیا البیدا در جهان.............................................................6

زیستگاه اکاسیا البیدا در ایران.............................................................6

ارزش علوفه ای..............................................................................7

اکولوژی ......................................................................................7

جنگل کاری...................................................................................9

فواید و مصارف.............................................................................9

منابع...........................................................................................10

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه :

آکاسیا از واژه‌ی یونانی آکاکیا(Akakia) به مفهوم خار گرفته شده است. و از خانواده Mimosaceae می‌باشد. آکاسیا مهمترین جنس چوبی در مناطق خشک و نیمه‌خشک آفریقا، استرالیا و آمریکای جنوبی است. تا کنون 1300 گونه از این جنس گزارش شده است. این جنس به شکل درختچه و یا درخت خاردار و گاهی فاقد خار است و برگها، زوج شانه‌ای و یا ساده است. از این جنس 5 گونه بومی در جنوب کشور در سواحل خلیج فارس و دریای عمان و جزایر انتشار دارد. که شامل گونه‌های مغیر،Acacia oerfota ، تج، A.ehrenbergiana، کرت یا چش، A.nilotica، آکاسیای سفید، A.albidia و گبر A.tortilis می‌باشد.

آکاسیاها از جمله گونه های مهم رویشهای خلیج و عمانی کشور می باشند. این گونه های درختی و درختی و درختچه ای در روند اصلاح خاک نقش ویژه ای دارند و با گرهکهایی که در ریشه های ظریف خود دارند به عنوان تثبیت کننده ازت جوی در خاک نقش فوق العاده ای را در افزایش حاصلخیزی خاک عهده دار می باشند. آکاسیاها به ویژه Acacia ehrenbergiana از حاشیه ساحل تا ارتفاعات بالای 1000 متر از سطح دریا گسترش یافته و نقش حفاظت خاک را به خوبی ایفا می نمایند. آکاسیاها با اتکا به سیستم ریشه ای خاص خود قادرند از اعماق زمین آب مورد نیاز خود را تا حدودی تأمین نمایند و لذا در نظام کشت تلفیقی آگروفارستری اهمیت ویژه ای دارند. به طوری که در صفحات جنوب کشور به ویژه در منطقه دشتیاری چابهار و محور بین میناب تا جاسک با دخالتهای انسانی و احداث بندزارها و جمع آوری نزولات آسمانی با روش آگروفارستری به وفور گونه چش Acacia niloitica کاشته شده است و بخشی از نیاز چوبی لنج سازیهای جنوب کشور را تأمین می نماید. آکاسیاها در داروسازی، خراطی، تهیه ابزارهای روستایی و ماهیگیری, سوخت به ویژه لنج سازی کاربرد دارند.

 اینک در این مبحث به معرفی یکی از گونه های اکاسیا به نام اکاسیا آلبیدا میپردازیم.

آکاسیا آلبیدا یا درخت حلقه سیبی

 

Acacia albida Del.

 تیره

  Leguminosae (Mimosoideae)

 نام انگلیسی

Apple ring tree

ویژگیهای بتانیکی آکاسیا آلبیدا :

Chevalier(1934) آکاسیا آلبیدا را از بقیه آکاسیاها منفک و تحت عنوان Faidherbia albida معرفی کرد.

معمولاً درختانی به ارتفاع 4 تا 30 متر در بعضی موارد درختچه مانند، خارها به صورت جفت به طول 2/0 تا 2/3 سانتی متر، با منشاء گوشوارکها، وقتی جوان است اغلب به رنگ نارنجی یا قهوه ای تمایل دارد. برگها دوشانه ای، دمبرگها بدون غده، شانه ها 12 – 2 جفت، با یک غده منفرد آشکار که روی محور برگ در محل اتصال جفت شانه وجود دارد. برگچه ها 6 تا 22 جفت در هر شانه، بدون کرک تا کرکدار، با 5/2 تا 12 میلیمتر طول و 5 تا 7 میلیمتر پهنا، گلها در یک گل آذین سنبله ای به طول 5/3 تا 7/15 سانتی متر به توسط دمگل آذین به طول 8/0 تا 3/6 سانتی متر به شاخه متصل می شوند. گلها کرم(زرد شیری) رنگ با بوی مطبوع، میله های پرچم در قاعده لوله ای است. نیامها نارنجی روشن تا قهوه ای مایل به قرمز، داسی شکل، هلالی، مارپیچی، وقتی راست باشد 6 تا 35 سانتی متر طول و 1 تا 6/4 سانتی متر عرض دارد و ناشکوفا است. در هر نیام 11 تا 29 دانه وجود دارد و به طور عرضی در محور طولی نیام قرار گرفته اند.

 

زیستگاه آکاسیا آلبیدا در جهان :

ساواناهای خشک و بسترهای رودخانه ای آفریقا، شمال آفریقا از سنگال، گامبیا در غرب مصر، سودان، اتیوپی و سومالی. این گونه از طریق غرب آفریقا به لِسوتو، ناتال و به طرف جنوب غربی خط استوا به طرف آنگولا و نامیبیا ادامه می یابد.

در دهه 1860 قطع غیر قانونی درخت در نیجریه می توانست داد و ستدی مخاطره آمیز محسوب گردد. مردم Djerma می گویند اگر بدون اجازه سلطان شاخه ای از درخت gao(نام محلی آکاسیا آلبیدا در نیجریه) را قطع کنی مأمورین وی بازوهایت را قطع خواهند کرد و اگر آن را از بن قطع کنی با تو همان کنند که تو با درخت کرده ای، اگرچه به نظر می رسد که اجرای عدالت آن هم به این صورت، خشن و دور از رحم و شفقت باشد لیکن با توجه به اهمیت و ارزشی که درخت gao به ویژه برای کشاورزان و نیز گله داران مناطق نیمه خشکی چون سواحل آفریقا دارد اجرای چنین عدالتی چندان هم ناروا و غیر قابل توجیه نیست. مردم Yedina در چاد این درخت را مقدس می دانند و برای آن مراسم خاصی را نیز برگزار می کنند. طی این مراسم پیشکش های خود را از جمله ماهی و غلات را در زمین مجاور درخت دفن می نمایند. ارزش این درخت برای کشاورزان سنگال نیز بقدری زیاد است که می گویند«یک Cadde بیش از هفت عمو ارزش دارد»

در مورد پراکنش آکاسیا آلبیدا Wichens در سال 1969 از لیبی یک گزارش تردید آمیزی ارائه کرد. در فراسوی آفریقا، آکاسیا آلبیدا به عنوان گونه ای بومی در یمن، همچنین در اسرائیل و لبنان هم وجود دارد، احتمالاً در جزیره Capeverde و قبرس Cyprus و پاکستان این گونه نیز وجود دارد.

 

زیستگاه آکاسیا آلبیدا در ایران :

تنها منطقه ای که در ایران رویشگاه طبیعی Acacia albida می باشد. قطعه 30 هکتاری در مجاورت روستای رزم آباد دشتی واقع در شمال شرقی شهر خورموج از استان بوشهر می باشد که 35 متر از سطح دریا ارتفاع دارد.

ارزش علوفه ای آکاسیا آلبیدا :

در مناطقی که درختان آکاسیا آلبیدا به وفور یافت می شود دامها از سرشاخه ها، برگ و میوه آن تغذیه می نمایند و یکی از منابع مهم تأمین علوفه محسوب می شود. در مقایسه با ارزش علوفه ای یونجه درصد پروتئین یونجه بیشتر از برگ آکاسیا آلبیدا می باشد. درصد پروتئین برگ آکاسیا آلبیدا 2/13 و TDN آن 28/60 درصد می باشد و بالاتر ازیونجه می باشد.     

 

اکولوژی آکاسیا آلبیدا :

رویشگاه این گیاه بسیار وسیع است، از روی خاکهای رسوبی رودخانه های فصلی یا دائمی گرفته تا جنگلهای باز ساوانا و اراضی کشاورزی گسترش دارد. این درختان ممکن است به صورت تک پایه و یا گروهی و غالب باشد. در آنگولا این درخت در کناره های رودخانه کونن Cunene و رودخانه های فصلی و مناطق مردابی ناحیه Huila و Mossameds دیده می شود این درخت همچنین در جاهایی که انسان زندگی می کند به صورت دست کاشت دیده می شود.

 جنگلکاری آکاسیا آلبیدا :

درخت حلقه سیبی از 5 سالگی به بعد بذر تولید می کند. در هر کیلوگرم بذر این درخت 11000 تا 19000 دانه وجود دارد. دانه ها برای رشد سریع و جوانه زنی کامل 14 تا 8 روز نیاز به تیمار دارند. تیمارها شامل ایجاد خراش یا خیساندن در آب داغ(نه جوش) یا جمع آوری دانه ها پس از گذشتن از دستگاه هاضمه یک گیاهخوار است.

جوشاندن بذرها حتی به صورت مختصر هم باعث مرگ جنین می شود و بذرهای جمع شده از کود گیاهخواران معمولاً تا 50 درصد صدمه دیده هستند. نهالها در قلمستان سریع رشد می کنند. بذرها در آوریل جمع آوری می شود. چون بذرها بعضاً مورد حمله سوسکها واقع می شوند لذا قبل از کاشت بایستی بذرها را ضد عفونی نمود. بذرها را معمولاً در گلدانهای پلی اتیلن می کارند. ارتفاع نهالها بعد از چهار ماه حدود 15 تا 20 سانتی متر می رسد البته رشد اولیه آهسته ولی نهالهای جوان را بایستی به خوبی محافظت نمود.

برای تولید نهال کیسه هایی پلاستیک به بلندی 30 و قطر دهانه 8 سانتی متر تهیه کرده و با ماسه و خاک برگ پر می کنند(استفاده از خاک رس ضرورتی ندارد) و در هر کیسه فقط یک دانه بذر می کارند. در ماه اول نهالها را از گرمای شدید در طول روز حفظ می نمایند و آبیاری منظم صورت می گیرد پس از سه تا چهار ماه که نهالها به 15 تا 30 سانتی متر بلندی رسیدند می توان از آنها برای جنگلکاری استفاده کرد. معمولاً فاصله نهال کاری را 10 متر در نظر می گیرند و در خاکهای سبک و شنی بهترین بازدهی را دارد. در برابر جوندگان و حشرات بایستی از نهالها حفاظت نمود تا افت کمتری داشته باشد.

 

فواید و مصارف آکاسیا آلبیدا :

1. چوب این درخت برای ساختن قایق، بلم، کاسه، وسایل آشپزخانه، زین شتر و مبلمان به کار می رود.

روستاییان از خاکشتر چوب این درخت برای تهیه صابونهای محلی استفاده می نمایند. پوست تنه اصلی 28 درصد تانن دارد و از مصارف عمده آن استفاده در سوخت روستایی است.

2. از سرشاخه های خشک و خاردار درخت حلقه سیبی برای احداث حصار دام و اطاقک نگهبانی استفاده می شود.

3. به علت خوشبو بودن گلها درخت حلقه سیبی زنبور عسل را به خود جذب می نماید که موجب تسریع در عمل گرده افشانی می شوند.

4. در مناطقی که درختان آکاسیا آلبیدا به وفور وجود دارد دامها و حیوانات وحشی از سرشاخه ها، برگ و نیام تغذیه می نمایند و یکی از منابع تأمین علوفه می باشد. علوفه سرشاخه های درخت حلقه سیبی به مذاق احشام بسیار خوش می آید و متأسفانه بزهای رها شده و سایر حیوانات بر اثر چرا نهالهای جوان را از بین می برند.

5. چوب این درخت برای تولیدات سلولزی نامناسب و خمیر کاغذ آن نامرغوب است.

منابع  :

1.    امتحانی، محمّد حسن، آکاسیاهای بومی ایران، انتشارات دانشگاه یزد، 1382.

2.    کیان – نجفی تیره شبانکاره، بررسی روابط عوامل اکولوژیک با انتشار و فراوانی گونه گبر، مجموعه مقالات دومین همایش ملی بیابان زایی و روشهای مختلف بیابان زدایی، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع، 1377.

3.    نجفی تیره شبانکاره، کیان، بررسی برخی مشخصات علمی و کاربردی گونه‌ی گبر، پژوهش سازندگی، 1382.

4.    Sher,A.A., Wiegand, K.and Ward,D,201, Do Acacia and Tamarix Trees Compete For Water in the Negev desert?., Journal of Arid Environments, 74: 338 – 343

5.    Wiliam, E., Cooper, Jr.and Martin, J.whiting, 2000, Islands in a sea of sand: use of Acacia tree by tree skinks in the Kalahari Desert, Journal of Arid Environments, 44: 373 – 381.