درخت شناسی
درخت بلوط
مقدمه
کلمه بلوط را میتوان به صورت عمومی در مورد صدها گونه درخت از رده Quercus بکار برد. این رده ،
بومی نیمکره شمالی است که شامل گونههای برگریز و همیشه سبز میباشد که از نواحی
سردسیر تا گرمسیری آسیا و آمریکا گسترش دارند. درخت بلوط ، درختی آشنا و تنومند
است که برگهایش در زمستان میریزد و طول آن تا چهل متر میرسد و شاخ و برگهای آن
دورا دور تنه درخت را که پوستی صاف و خاکستری رنگ دارد و با گذشت سالیان شکافهایی
بر میدارد، میپوشانند. برگهای دوک مانند آن در هر طرف 3 تا 7 لوب دارند و گلهای
شاتوتی در کنار آنها ظاهر میشوند. در فصل پاییز گلهای بارور درخت ماده ، میوههای
بلوط به رنگ قهوهای مایل به سبز را تولید میکنند.
بلوطها درختانی هستند دارای شکل توپر ، حجیم و گسترده با تاجی گنبدی
شکل و برگهای موجدار در لبه و همچنین میوههایی ایجاد میکنند که درون یک محفظه
فنجان مانند قرار دارند. بلوط یک بخش اساسی از نواحی روستایی ما در غرب کشور است
که به صورت درخت و درختچه وجود دارد. برگهای کنگرهدار بلوط ممکن است بیضی شکل یا
کشیده و باریک باشند و یا در پاییز به ارغوانی روشن بگرایند. این درختان دارای تنهای
بزرگ و برگهایی که برای تصفیه هوا و سایه افکنی ارزش بسیاری دارند و البته مناسب
برای خاکهای کم عمق نیستند.
واریتهها
Quercus.robur درختی بلند ، دارای برگهایی با برندگی دندانهای نوک تیز یا بریدگی
عمیق کنگرهدار. این درخت به علت رشد زیاد برای فضاهای کوچک و متوسط مناسب نمیباشد.
دارای یک واریته ستون مانند است که برای فضاهای کوچک مناسب است. برای خاکهای گچدار Quercus.petraea که خیلی شبیه بلوط
معمولی است مناسب میباشد. بلوط سریعالرشد ترکی
(Quercus.corris) دارای رشد سریع و جوانههای زمستانه با ریشک بلند
است.
بلوط قرمز
(Quercus.rubra) نیز به سرعت رشد میکند و به صورت یک درخت بزرگ
تا ارتفاع 24 متر میرسد و اگر در خاک اسیدی کاشته شود برگها در پایان فصل به
ارغوانی میگرایند. بلوط دائم سبز
(Quercus.ilex) بابرگهای کشیده بدون دندانه که میتوان آن را به
صورت درختچه نیز تربیت نمود و از آن به عنوان پرچین استفاده کرد چون هرس شدید را
به خوبی تحمل میکند.
گونههای بومی
Quercus.castaneifera درجنگلهای شمال ، Quercus.sessilifolia
بلوط کوهی مخصوص نواحی مرتفع جنگل ، Quercus.macranthera بلوط آذری مخصوص نقاط
بسیار بلند ، Quercus.atropatana گز و مازو ، بلوط جنگلی در نقاط نیمه مرطوب. Quercus.persica مازوی گزانگبین در
نقاط خشک.
زیستگاه طبیعی
درخت بلوط در خاک پر رس مرطوب رشد میکند، ولی خاکهای شنی را نیز
تحمل مینماید. این درخت در مناطق جنگلی و پست یافت میشود. بلوط سفید یک گیاه
بومی آمریکای شمالی است که از آن استفادههای دارویی میشود.
هرس
هرس گونههای خزان کننده در آذر ماه و گونههای همیشه سبز در فروردین
انجام میگیرد.
تکثیر
بوسیله کشت بذر بطور معمول انجام میپذیرد. دو گروه بلوط موجود است:
گروه بلوطهای سیاه (که میوهها در سال دوم میرسند) و گروه بلوطهای سفید (که میوهها
در همان سال اول میرسند). بذر گروه بلوطهای سفید یا بدون دوره استراحت یا دوره
استراحت کوتاه بوده و به جز چند اسثتناء به محض رسیدن در پاییز قابل کشت هستند.
بذر گروه بلوطهای سیاه دارای دوره رشد جنینی بوده و نیاز به استراتیفیه شدن (0 تا
2 درجه سانتیگراد) برای یک تا سه ماه دارند.
میوهها اغلب مورد حمله سر خرطومی (مخصوصا در انبار) قرار میگیرند.
فرو بردن میوه ها در آب ْ49 درجه سانتیگراد به مدت 30 دقیقه از میزان خسارت آفت
بسیار خواهد کاست.
در موقع کاشت ابتدا بذرها را درون ظرف آب فرو برده و آنهایی که شناور
میمانند غیر قابل کاشت هستند. جهت جلوگیری از رشد طولی ریشه به خاطر اینکه بتوان
نهال بذری را به راحتی جابجا کرد بهتر است در زیر محل بذرکاری از صفحات سیمی مشبک
مسی استفاده نمود. نوک ریشه اصلی به این صفحه برخورد کرده و از رشد باز میماند.
روشهای مختلف پیوند با موفقیت بر روی بلوطها انجام میپذیرد فقط پیوند بلوطهای
گروه سفید روی پایههای این گروه و پیوند بلوطهای گروه سیاه بر روی پایههای این
گروه امکان پذیر است. تکثیر بلوط از راه قلمه یا خوابانیدن معمولا با عدم موفقیت
همراه بوده است.
خواص چوب بلوط
چوب بلوط فشره و محکم است و نماد قدرت و استقامت میباشد و از گذشته
خیلی دور یکی از مهمترین مصالح ساختمانی در اروپای شرقی بوده است. در گذشته علاوه
بر مصرف انبوه الوار بلوط در ساختمانسازی ، از چوب بلوط برای ساختن کشتیهای
بازرگانی و جنگی استفاده گسترده میشده است
.
درخت بلوط در میان مردم کشورهای اسکاندیناوی ، یونان و روم محل سکونت
الهه باروری و نشان دهنده قدرت و باروری بوده است. روزگاری از تمام قسمتهای
درخت، استفادههای پزشکی به عمل میآمده است.
در افسانههای عامیانه قرون وسطا آمده که تماس یک میخ با قسمت صدمه
دیدهی بدن و سپس فرو کردن همان میخ در درخت بلوط سبب میشده است که بیمار شفا
یابد. زمانی برگهای بلوط را بر روی زخم و بریدگیهای بدن میگذاشتند تا زخم
التیام پیدا کند، اما امروزه گیاه پزشکان تنها از پوست درخت بلوط استفاده دارویی
میکنند. خاصیت قابضکنندگی پوست بلوط ، عامل قطعی درمان اسهالهای شدید میباشد و
خاصیت گندزدایی و ضد میکروبی آن برای مداوای عفونتهای گلو تجویز میشود. چای پوست
بلوط یک تقویتکننده است و مخلوط پوست و میوهی درخت بلوط یک پادزهر را بوجود میآورد.
میوه درخت بلوط معمولا برشته و آسیاب میشود و از آن قهوه تهیه مینمایند .
درخت گردو
نام گردو به هر گونه درخت از رده
Juglans که به خانواده گردوها یا Juglandaceae تعلق دارد اطلاق می
شود. آنها درختانی برگریز هستند به ارتفاع 45-10
متر، با برگهای شانه ای به طول 90-20 سانتیمتر، تعداد 25-5 برگچه و
جوانه ها دارای درونه حفره دار هستند که این ویژگی در همه
(Pterocarya) Wingnut مشترک است بجز گردوهای آمریکایی (Carya) در همین خانواده.
شاید معروف ترین اعضای این رده گردوی سیاه
(Juglans nigra) متعلق به شرق آمریکای شمالی و گردوی ایرانی یا
معمولی (Juglans regia) که بومی بالکان در
جنوب شرقی اروپا، مرکز و جنوب غربی آسیا تا هیمالایا و جنوب غربی چین است، باشد.
گردوی معمولی را درآمریکا اغلب ولی به صورت نادرست گردوی انگلیسی می نامند. (این
گونه بومی انگلیسی نیست).
این دو گونه از نظر چوب قابل توجهی که دارند دارای اهمیت می باشند.
گریبانه های گردو به علت دارا بودن مقدار زیادی رنگ زرد – قهوه ای، منبع مهمی برای
رنگ به شمار می رود.
دانه تمامی گونه هایی که در بالا به آنها اشاره شد و سایر گونه ها،
خوراکی هستند اما گردوهایی که در فروشگاهها موچود می باشند از نوع گردوی ایرانی
هستند. نوع باغی که به جهت پوسته های نازک مغز . پایداری در مناطق معتدله انتخاب
گشت را گاهاً گردوی کارپات می نامند. گردو سرشار از روغن است و بصورت گسترده هم به
شکل تازه و هم در غذا خورده می شود. آنها را باید در مکانهای خشک و خنک نگهداری
کرد چون در شرایط گرم در مدت چند هفته- مخصوصاً بعد از کندن پوسته آن، فاسد می
شوند.
گردو آمریکایی
این گردو بومی آمریکای شمالی است و زمانی، منبع غذای مقوی برای
سرخپوستان آمریکای جنوبی بوده است. در کشور آمریکا از آن در تهیه انواع کیک و نان
استفاده می شود. گردو آمریکایی منبع انواع ویتامین و مواد معدنی، بویژه ویتامین A))،((B و E،
کلسیم، فسفر، منیزیم، روی و پتاسیم است.
خواص گردو:
گردو از دوران ما قبل تاریخ وجود داشته است. در قرون وسطی اعتقاد بر
این بود که گردو سر درد را معالجه می کند حتی شواهد دال بر وجود یک باغ گردوی
بسیار زیبا در باغهای معلق بابل وجود دارد. گردو هم به صورت خشکبار و هم به صورت
تازه و خورده می شود و از آن در تهیه برخی از غذاها استفاده می شود. گردو منبع خوبی از
فسفر، پتاسیم، منیزیم، پروتئین و ویتامین
E است.
درخت پسته
دید کلی
بطور کلی انواع مختلف پسته را از حیث شکل ظاهری به دو دسته میتوان
تقسیم کرد. یکی بادامی و دیگری فندقی. در شکل بادامی طول پسته از عرض یا قطر آن
خیلی زیادتر است به قسمی که شکل کشیده بادامی به پسته میدهد در صورتی که در شکل
فندقی تفاوت بین طول و قطر پسته خیلی کم است. علاوه بر این در شکل بادامی فاصله دو
لب داخلی پوست پسته خندان کمتر از همین فاصله در شکل فندقی است. در پسته بادامی
گاهی اتفاق میافتد که نوک باریک پسته کمی به شکل نوک خنجر خمیده است این شکل پسته
را خنجری مینامند.
موطن اصلی و قدمت درخت پسته
درخت پسته معمولی و یا پسته ایرانی پیستاکیا ورا
(Pistacia vera) به شکل جنگلهای انبوه در شمال شرقی ایران دیده میشود
لذا میتوان گفت که اصل این جور پسته از ایران است. درخت پسته از ایران به سایر
نقاط مخصوصا به سواحل دریای مدیترانه (جنوب اروپا و شمال آفریقا) رفته است.
مشخصات گیاه شناسی درخت پسته
درخت پسته گیاهی است دو پایه یعنی گلهای نر و ماده جدا از یکدیگر و
روی درخت مجزا قرار گرفته است. گل آذین درخت پسته بطور کلی خوشهای است و در خوشه
نر که گلها به یکدیگر فشرده و متراکم هستند. تعداد زیادتری گل مشاهده میشود تا در
خوشه ماده که فاصله از گلها یکدیگر زیاد است و به همین علت این نوع گلها خوشه
افشان و شلی تشکیل میدهند.
گلهای ماده دارای یک تخمدان و یک تخمچه هستند ولی کلاله منشعب و دارای
سه شاخه است. برگ درخت پسته از 5 تا 7 برگچه تشکیل شده است. ریشه درخت محوری و
عمودی است و تا عمق بیشتر از دو متر در داخل خاک فرو میرود. تلقیح گلهای ماده
بوسیله باد انجام میگیرد.
آب و هوای مطلوب پسته
درخت پسته به سرمای شدید زمستان و گرمای زیاد تابستان هر دو مقاوم است. درخت پسته با هوا و
زمین مرطوب سازگاری ندارد. رطوبت زیاد در زمین باعث تولید بیماری صمغ و پوسیدگی
یقه درخت میشود که به تدریج درخت را ضعیف و بالاخره خشک میکند. درخت پسته به کم
آبی و خشکی مقاومت زیاد نشان میدهد بطوری که درختان کهن را میتوان بدون آبیاری
بر مدت خیلی طولانی (شادی چند ده سال) زنده نگاه داشت.
خاک مطلوب پسته
بهترین خاکها برای کاشت درخت پسته خاکهای لیمونی سبک یعنی شن و رس میباشد. در اراضی سبک مصرف
کود برای برداشت رضایت بخش است ولی در اراضی رسی سنگین که رطوبت را به مقدار زیاد
و برای مدتی طولاتی در خود نگاه میدارد کاشت این گیاه نتیجه رضایت بخشی نمیدهد و
مقدار محصول چندان قابل توجه نخواهد بود. درخت پسته تا اندازهای تحمل شوری خاک را
میکند.
کود
درخت پسته احتیاج به کود فراوان دارد و کود دامی به تنهایی نمیتواند
رفع احتیاجات درخت پسته را از حیث مواد غذایی برای محصول زیاد بکند. لذا باید
علاوه بر کود دامی از کودهای شیمیایی نیز استفاده کرد. کود دامی را پاییز به درخت
میدهند و کود شیمیایی را در دو دفعه یکی در اسفند ماه و دیگری در خرداد ماه با
خاک مخلوط میکنند.
ازدیاد درخت پسته و کاشت آن در باغ
از نظر گیاه شناسی درخت پسته را به دو طریق میتوان تکثیر کرد یکی
بوسیله خواباندن شاخه و دیگری بوسیله کاشت بذر. ولی در باغبانی و از نظر اقتصادی
تنها راه ازدیاد درخت پسته کاشت بذر برای تهیه پایه و پیوند نهال حاصله با انواع
مرغوب پسته میباشد.
آفات پسته در ایران
زنجرک پسته ایدیو سروس ستالی (آفت شیره)
پسیل پسته که به شیره خشک معروف است.
شپشک واوی پسته
لارو برگ خوار پسته
کرم ریشه پسته
سرشانه خوار پسته
زنبورهای مغز خوار پسته
درخت بادام
مقدمه
بادام با نام علمی
Prunus amygdalus یکی از گیاهان تیره گل سرخ متعلق به دو لپهایها
میباشد. بادام یک درخت بومی آسیای غربی ، کرانه جنوبی دریای مدیترانه و مراکش
است. این درخت اندازه ای متوسط ، برگهای نیزهای با حاشیه دندانهدار و دارای گل
در اوایل بهار است. میوه آن یک شفت با پوشش خارجی پرزدار است که برونبر نامیده میشود
و پوسته سخت و شبکهدار یا درونبر را دربرمیگیرد. دانه آن یک مغز است که بوسیله
این پوششها محصور میگردد.
مشخصات گیاه شناسی
درخت به ارتفاع تا 8 متر ، شاخههای جوان بدون کرک ، اول سبز و بعد
قهوهای مایل به قرمز. شاخههای سال گذشته خاکستری ، برگها تخم مرغی- نیزهای ،
نیزهای یا بیضی کشیده ، به طول تا 10 ساتیمتر و عرض 2 تا 3 سانتیمتر ، قاعده گوهای
پهن تا مورب ، نوک باریک ، نوک کشیده و یا به ندرت نوک کند ، سطح فوقانی برگ بدون
کرک ، سطح تحتانی برگ بدون کرک یا با مقدار کمی کرک در اوایل سبز شدن ، حاشیه برگ
دندانهای- ارهای همراه با یک غده کوچک روی هر دندانه است.
دمبرگ 1 تا 2 سانتیمتر ، گل درشت به قطر تا 4 سانتیمتر ، سفید یا
صورتی ، دمگل کوتاه حداکثر تا 5 میلیمتر. میوه تخم مرغی مورب تا تخم مرغی کشیده به
طول 2.5 تا 5 سانتی متر و 1.5 تا 3 سانتی متر عرض ، دارای نوک کشیده ، پوشیده از
کرکهای مخملی خاکستری ، هسته قایقی شکل ، بدون شیار طوی مشخص ، سوراخدار و گاهی
دارای شیار کوچک در قاعده و فصل گلدهی اواخر زمستان و اوایل بهار میباشد.
پراکندگی جغرافیایی
گیاه متعلق به منطقه ایرانو- تورانی ، ترکیه ، ایران ، قفقاز ، آسیای
مرکزی و شما آفریقا. نمونه تیپ از موریتانی واقع در شمال افریقا ، پراکندگی آن در
ایران در شمال غرب و غرب می باشد.
انواع بادام
دو نوع درخت بادام وجود دارد یک نوع دارای گلهای صورتی بادام شیرین
تولید میکند و نوع دیگر آن با گلهای سفید بادام تلخ دارد. مغز نوع اول حاوی روغن
نافرار و امولسیون است. تا اوایل قرن بیستم از آن به صورت خوراکی در پزشکی استفاده
میشد اما به این شرط که بادام نوع تلخ به آن اضافه نشده بود. در پزشکی نوین هم
نسبتا متداول بود اما پزشکان دیگر آنرا تجویز نکردند. بادام تلخ نسبتا پهنتر و
کوتاهتر از نوع شیرین است و حاوی تقریبا 50 درصد روغن نافرار موجود در بادامهای
شیرین میباشد. همچنین دارای امولسیون مخمر است که در حضور آب روی آمیگدالین و
گلوکوئید اثر کرده ، تولید گلوکز ، سیانور و روغن عصارهای بادام تلخ یا بنزالدئید
میکند. ممکن است بادامهای تلخ بین 6 تا 8 درصد سیانید هیدروژن تولید نمایند.
بادام شیرین عملا فاقد نشاسته است بنابراین میتوان از آن در تهیه کیک
و بیسکویت برای بیماران دیابتی یا هر نوع دیگری از بیماریهای قندی استفاده کرد.
همچنین عصاره بادام میتواند جایگزین مناسبی برای عصاره وانیل دربین بیماران
دیابتی باشد. هر دو نوع بادام تلخ و شیرین بومی خاورمیانه است، اما قرنهاست که در
اروپا و آمریکا نیز کاشته میشود. کالیفرنیا از زمان عرضه بادام در اواسط دهه اول
قرن هجدهم ، بزرگترین تولید کننده این محصول به حساب آمده است و بادام هفتمین ماده
غذایی صادراتی کلان کالیفرنیا محسوب میشود. بعد از کالیفرنیا دومین تولید کننده
بزرگ بادام کشور اسپانیا است که انواع تجاری و عظیم بادامهای شیرین را تولید میکند.
ابعاد فرهنگــــــــی
بادام در بعضی از فرهنگها بسیار مقدس است. در بین یهودیان به علت گل
آوری زود هنگام آن نماد هشیاری و تعهد میباشد در حالی که برای مردم چین نماد
اندوه جاودانی و زیبایی زنان به حساب میآید. نمادگرایان مسیحی اغلب از شاخههای
بادام به عنوان سمبلی برای تولد مسیح از مریم باکره استفاده می کنند. نقاشیها
بیشتر شامل بادامهایی است که مسیح را در کودکی احاطه کردهاند و نمادی برای حضرت
مریم میباشد. بادام بسیار مورد علاقه فراعنه مصر بوده است و آنها طعم بادام را در
نان خود بسیار دوست داشتند. بادام در فرهنگ نژادی مناطق مختلف جایگاه مهمی داشته
است. رومیها بادام را در مراسم عروسی به عنوان سمبل خوشبختی و باروری به عروس و
داماد هدیه میدادند. این سنت هنوز هم در ایتالیا رواج دارد.
خواص دارویی
شیره میوه بادام با شکر سرفه را آسان و سینه و حنجره را نرم میکند و
برای تنگی نفس و سینه پهلو مفید است و از خونریزی ریوی جلوگیری میکند. اگر پوست
سخت میوه بادام را که سوخته و به سر حد خاکستر شدن نرسیده باشد گرد دندان نموده و
به دندانهای خود بمالید لثه و دندان را محکم میکند و دندان را سفید میکند. بادام
به سبب لعابی که دارد جهت زخم روده و مثانه و اسهال و پیچش شکم مفید است. مربای
بادام در چاق کردن افراد لاغر اثری معجزه آسا دارد. مغز کهنه و فاسد شده بادام
باعث زیاد شدن غم و غصه شده و اشتها را سد میکند و اگر ایجاد قی نکند تولید غش
خواهد نمود.
